Wednesday, 22 December 2010

Magical Realism: European, Latin American and Indian.

Shreepad Halbe’s office is at Hutatma Chowk, the central business district of India’s commercial capital — Mumbai. The office is situated in an old building of the Raj period, populated by the numerous offices, mostly table spaces. The tiny office is equipped with an air-conditioner, a computer and telephone abd there are some office assistants, too. I wonder how Shreepad, a tall man, manage to enter the office and settle on the chair. His is a consultancy firm in finance, company law etc. He is a voracious reader. Politics and literature are his favorite subjects. He gave me Carols Feutes’s book and there I found the mention of Gabriel Garcia Marquez. 

It was in 1987, nearly 20 years after the publication of his masterpiece, OneHundred Years of Solitude. I was then involved in the production of a Diwali Special Number. In Maharashtra sweets, gifts and reading of Diwali Special Number are embodied in the celebration of festival of lights. Since, Shreepad gave me a clue, our group sought an article from a well-known poet-critic in Marathi, Prof. Vasant Aabaji Dahake. We asked him to introduce Marquez to the Marathi reader. He wrote a nice piece on the Spanish master’s two novellas — Chronicle of a Death Foretold and No One Writes to the Colonel. I went around in bookshops in Mumbai but could not find any of Marquez’s book. I had to buy a pirated copy of One Hundred Years of Solitude from the pavements of the central business district.
I settled down in Mocambo, a modest restaurant in the busy Fort area and ordered a bottle of mild beer. I started reading the book completely forgetting the divine golden drink on the table. Since then, I have been reading Marquez.
Kishor Kadam, an intelligent actor on the Marathi stage, who has also worked with noted film directors like Shyam Benegal, met me accidentally in a dingy bar located on the outskirts of the island city. Our group was discussing some Marquez story and voices went up.
Kishor took it as an invitation and joined us. Later, Kishor told me that Hindi novelist Uday Prakash is deeply influenced by Marquez, particularly his magical realism. Kishor also said that he was to stage Tirichh, a short story by Uday Prakash. I read some of the stories of Uday Prakash. I found him quite interesting. He might have derived some inspiration from Marquez but anti-colonialism seems to be his major concern.
Harish Nambiar and Sunil K Poolani are my two journalist friends. They are from Kerala. Harish understands Malayalam but can’t read and write. Sunil can read and write in his mother tongue but his medium of expression is English. Both of them told me that magical realism was invented much before Marquez in Malayalam literature. They referred to the Malayalam novelist and cartoonist late O V Vijayan. Maybe, I said, as I don’t understand that language.
Recently, Ashok Shahane, one of the founders of the Little Magazine Movement in Marathi literature in the sixties, said in informal chats with me over a cup of strong coffee that considering the rich treasure of mythology, some Indians should have had discovered magical realism. Ashok has to his credit prognosis of the changing literary sensitivity in the sixties and also publications of select Marathi titles, particularly the works of Arun Kolatkar. Still, I could not agree with him.
The word Magical Realism appeared in Marathi criticism in the seventies. Vilas Sarang, a noted novelist and critic told the Marathi readers (Sisyphus AaniBelaqua) that the term was first used in Europe to explain  Kafka’s Metomorphsis, the short story that inspired Marquez. It appeared to me that Kafka’s magical realism has sprung up from the necessity to depict the repressive system vis-à-vis the individual.
In the European civilization, individual is almost at the centre since the rebellion of Martin Luther I and the Emergence of Protestant Ethics, although the tradition can be traced from Immanuel Kant’s writing. Milan Kundera’s Joke is all about the repressive system that fails to understand a simple joke and results in the sufferings of an individual, the protagonist.
In the case of Marquez it’s the other way round. He has employed Magical Realism to underline the solidarity of an individual with the society. Solitude is a recurrent theme in Marquez’s works only to emphasis that individual, when isolates himself from the society (for variety of reasons), can’t escape the sufferings.
The last sentence of the Solitude… proclaims that “races [the Buendias] condemn to one hundred years of solitude did not have a second opportunity on earth.” Obviously, Marquez has distanced himself from the classical European cultural tradition. “…imagination is just an instrument for producing reality,” says Marquez while discounting fantasy.
Still most of his admirers get carried away by his ‘fantasy’. Indians are no exception. Particularly, in Marathi literature where Bhalchandra Nemade, the noted novelist, critic and poet, held sway connoisseurs crib about the Nemade style realism-nativism for they believe that it had stagnated the novel. Their apprehensions though justifiable should not entail that India with unfathomable treasure of mythology should have rediscovered the magical realism. In fact this burden of the past does not allow Indian writers to explore their own mythical past.
In India mythology is so well defined that it does not allow the individual to explore his own mythical past. Indians are so certain about their identity that they don’t need to discover it in every generation. The continuation of culture is the uniqueness of India and is also the hindrance for the writers from successfully employing magical realism in Indian context.
Vinod Kumar Shukla’s Hindi novel, Diwar me Khidki Hoti Thee, has successfully employed the imagination to liberate the Indian novel from the influence of nativism-realism cocktail. Interestingly, the technique invented by Shukla does not resemble to Marquez or any other Latin American writer. Shukla creates his own space that lifts him and his readers from the wretched reality. His magic reinforces the traditional Indian faith in co-existence not only with humans but also with nature that includes the flora and the fauna. He does not talk of solidarity but of integrity with the nature and other human beings without getting into the mythical past.
Naresh Dadhich, a scientist of repute who heads the Inter-Universities Center for Astronomy and Astrophysics, Pune, is a Rajsthani by birth and is fluent in Hindi, Marathi and English. He contended that magical realism is an universal trend born out of a dominant idea of the time. A good creative artist of any discipline does need a free space of its own in which he is the supreme creator. It’s the use of this free space which really determines the strength and greatness of the artist. The only guide he has in this space is his historical/mythological anchoring.
According to Naresh, Saul Bellow uses this space wonderfully to uplift oneself from the wretchedness of the immediate reality — exactly in the sense of Bhakti and Sufism where one focusus on something beyond the immediate reality and tend to believe that is the real reality.

(I wrote this piece in June 2006 at the insistence of Sunil Poolani. He posted it on the blog of Frog Books. I discovered this article when Uday Prakash posted it on his Facebook Wall. This is the edited version of that article) 

Saturday, 11 December 2010

ज्युलियन असांजेः हॅकर की क्रांतीकारक?

मनातून एकमेकांचा कमालीचा द्वेष करायचा पण बाहेर मात्र आपण एकमेकावर प्रेम करतो हे भासवायचं हा शीतयुद्ध या शब्दाचा वास्तवातला अर्थ श्याम मनोहरांनी त्यांच्या शीतयुद्ध सदानंद या कादंबरीत अचूकपणे पकडला आहे. तर तथाकथित शीतयुद्धाच्या अखेरीस म्हणजे सोवियेत रशियाच्या पतनानंतर अमेरिकेने इंटरनेटचं तोवर अमेरिकेच्या संरक्षण खात्याच्या ताब्यात असणारं तंत्रज्ञान खुलं केलं. जगातले करोडो कंप्युटर्स एकमेकांशी जोडले गेले. सुटा कंप्युटर म्हणजे नादुरुस्त झालेला वा गिर्‍हाइकाची वाट पाहात दुकानात बसून राह्यलेला अशी स्थिती आली. या कंप्युटर्सच्या जोडणीतूनच पुढच्या १०-२० वर्षांत अमेरिकेच्या साम्राज्याला धक्के बसू लागले. कंप्युटरमधील चिपची ताकद केवळ मार्केट फोर्सेसच्याच नव्हे तर व्यक्तीच्याही आवाक्यात आली. वास्तव जगातले संघर्ष मायावी वा आभासी जगात खेळले जाऊ लागले. जी माहीती डिजिटल म्हणजे शून्य आणि एक या दोन अंकांच्या विविध आणि गुंतागुंतीच्या रचनांमध्ये साठवली आहे ती सुरक्षित राहूच शकत नाही. कारण अशी माहिती कोणत्या ना कोणत्या कंप्युटरमध्येच साठवलेली असते आणि तो कंप्युटर सुटा नसतो. करोडो कंप्युटर्सच्या जाळ्याशी जोडलेला असतो. त्यातल्या माहितीवर डल्ला मारता येतो. हॅक करणं म्हणजे कुर्‍हाडीने तोडणं. कोणत्याही कंप्युटरवर हल्ला करणार्‍या बुद्धिमंतांना हॅकर्स ठरवण्यात आलं. तर बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय अशा भूमिकेतून म्हणजे स्वार्थाला तिलांजली देऊन कोणी गोपनीय माहिती काढण्यासाठी या तंत्रज्ञानाचा वापर केला तर त्यांना दहशतवादी ठरवण्यापर्यंत अमेरिकन सत्ताधारी वर्गाने मजल मारली.

ज्युलियन असांजेला पकडण्यासाठी जगभर हाकारे उठवण्यात आले. त्याने आणि त्याच्या सहकार्‍यांनी कोणत्याही कायद्याचा भंग केलेला नसल्याने स्त्रियांचा विनयभंग आणि बळजोरी केल्याप्रकरणी स्वीडनमध्ये असाजेंवर गुन्हे दाखल करण्यात आले. या गुन्ह्यांची हकीगत संशयास्पद आहे. प्राथमिक चौकशीनंतर असांजेला आरोपांतून मुक्त करण्यात आलं पण नंतर पुन्हा चौकशी सुरु झाली. (स्वीडनमधील लोकशाही आणि लोककल्याणकारी शासन आणि समाज यांचा बुरखा फाडणारा एक विस्तृत निबंध वसंत पळशीकरांनी दोन दशकांपूर्वीच लिहिला होता.) विकिलीक्सला मास्टर वा व्हिसा अशी क्रेडिट कार्डे वापरून ऑनलाइन देणग्या देणार्‍यांवर बंदी घालण्यात आली, विकीलीक्सला डोमेन नेम नाकारून तिचं अस्तित्व इंटरनेटवरून पुसून टाकण्याचा डाव खेळला गेला. विकीलीक्सच्या वेबसाइटवर अज्ञात हॅकर्सनी हल्ले सुरु केले तर मास्टर आणि व्हिसा कार्डांच्या वेबसाईटीही हल्ल्यांच्या लक्ष्य झाल्या. हॉलिवूडच्या एखाद्या फिल्ममध्ये शोभून दिसेल असं युद्ध जगातील सत्ताधारी वर्गाने विकीलीक्सला नामोहरम करण्यासाठी सुरु केलं.

जगभरचे करोडो कंप्युटर्स एकमेकांशी जोडले गेल्याने न्यू मिडियाचा, नव्या माध्यमाचा जन्म झाला. अभिव्यक्ती हाच मिडिया अशी नवी व्याख्या जन्माला आली. वृत्तपत्रं, नियतकालिकं, टेलिव्हिजन ही पारंपारिक वा लोंढा प्रसारमाध्यमं ठरली तर ईमेल, एसएमएस, ब्लॉग, चॅट रूम, वेबसाइटस्, सोशल नेटवर्किंग साइटस् हा नवा मिडिया ठरला. नव्या आणि पारंपारिक माध्यमांमध्ये कधी स्पर्धा तर कधी सहकार्य तर कधी हातमिळवणी होऊ लागली. पारंपारिक माध्यमांवर कॉर्पोरेटस् वा सत्ताधार्‍यांचं नियंत्रण असलं तरिही न्यूयॉर्क टाइम्स, गार्डियन यांनी विकीलीक्सशी हातमिळवणी केली. विकीलीक्सकडील माहितीची खातरजमा करण्याची जबाबदारी स्वीकारली. विकीलीक्सला पारंपारिक माध्यमाचा पाठिंबा मिळाला त्यामुळे विश्वासार्हता मिळाली. असांजेला अटक झाल्यावर आभासी आणि वास्तव जगातही निषेधाच्या लाटा उसळल्या. कोर्टाचा निर्णय काही लागो वा अमेरिकन सत्ताधार्‍यांचे मनसुबे तडीला जावोत, बाजारपेठेला आणि सत्ताधार्‍यांना कंप्युटर चिपच्या सामर्थ्याची, असांजेच्या आणि विकीलीक्सच्या बुद्धिमत्तेची, जगाच्या कानाकोपर्‍यातून त्यांना मिळालेल्या पाठिंब्याची दखल घ्यावीच लागेल.

समथिंग यू कान्ट बाय बट फॉर एव्हरिथिंग एल्स, देअर इज मास्टर कार्ड या जाहिरातीतील विकत घेता येणार नाही अशा बाबींची यादी आता वाढत जाण्याची चिन्हं दिसू लागली आहेत. तसं घडलं तरच लोकशाहीच्या गळ्याला बसलेला बाजारपेठेचा विळखा सैल होऊ शकेल.

बातमीदाराचा मृत्यु

"कळते-समजते" या ब्लॉगचा मी नियमीत वाचक होतो. "सहयोगी बातमीदार" असाही ब्लॉग त्यामध्येच होता. पत्रकारांच्या विश्वातील विविध घडामोडींची दखल कळते-समजते मध्ये तत्परतेने घेतली जायची. मराठी पत्रकारितेत काय चाललंय म्हणजे विविध वृत्तपत्रसमूहांतील कुरबुरी, पत्रकार-व्यवस्थापन यांचे संबंध, उपसंपादकाच्या डुलक्या, पत्रकारांच्या बदल्या, बढत्या, राजीनामे, नव्या जबाबदार्‍या अशा अनेक बातम्या कळते-समजते वर मिळत. पत्रकारांनी स्वतःची आचारसंहिता तयार केली पाहिजे असा या ब्लॉगचा आग्रह असावा कारण त्यामुळेच या ब्लॉगवर बीबीसी, रॉयटर्स इत्यादी कंपन्यांची बातमीदारीविषयक धोरणे वा भूमिका यांची माहिती देणार्‍या लिंक्स होत्या. प्रभाकर पाध्ये यांच्यासारख्या बुजुर्ग आणि आदर्श पत्रकारांचं योगदान इत्यादी माहितीच्या लिंक्सही त्यावर होत्या. पत्रकारांच्या भ्रष्टाचाराची प्रकरणे, तोडबाजीची उदाहरणे इत्यादी बाबतही सविस्तर माहिती या ब्लॉगमधून दिली जात असे. त्या शिवाय ब्लॉगर्स-पत्रकारांची यादी, त्यांच्या ब्लॉगांच्या लिंक्स हेही त्यावर मिळायचंच. मोकळीकचे किमान ५० ते ६० टक्के वाचक कळते-समजते कडून यायचे.

हा ब्लॉग चालवणार्‍या टीमची नावं मला माहीत नव्हती. विसोबा खेचर, बापू आत्रंगे या नावांमुळे लेखनशैलीवरून त्या व्यक्तीचं नाव ताडणं एवढंच शक्य होतं. अधिकृतरित्या या ब्लॉगचे जनक आणि त्याचे कर्तेकरविते अज्ञातच होते आणि आहेत. हा ब्लॉग का बंद झाला तेही कळलं नाही. अर्थात त्यासंबंधांत अनेक अंदाज, वावड्या उठवल्या जात आहेत. कोण म्हणतं कोणा तरी एका वृत्तसमूहाच्या मालकाचा त्यामागे हात असावा, कोण म्हणतं ब्लॉग चालवणार्‍या टीममध्ये बेबनाव झाला, कोण म्हणतं सहयोगी बातमीदार रोजच्या रोज अपडेट होत नव्हता म्हणजे ब्लॉगर्सच्या टीममध्येच फाटाफूट झाली असावी. पण त्यापैकी एकाही मुद्द्याला सबळ आधार देणं अशक्य आहे.

ब्लॉग, वेबसाईट, सोशल नेटवर्किंग साइट म्हणजे कंप्युटर आणि इंटरनेट यांच्या संमीलनातून उभं राह्यलेलं आभासी जग आहे. या आभासी जगाचा पाया अर्थातच वास्तवात असतो. बातमीदाराच्या मृत्युला कोण कारणीभूत आहे याचा छडा लावणं जवळपास अशक्यच आहे कारण बातमीदार या ब्लॉगवर जे काही छापलं जात होतं त्याची जबाबदारी वास्तव जगात कोणावर आहे हे बातमीदारने कधीही उघड केलं नाही. बातमीदारचे सूत्रधार म्हणजे केवळ प्रतिबिंब होते. त्यामुळेच त्यांच्यावर कोणताही दबाव वा दडपण आलं असलं तरी त्यांच्या पाठिशी उभं राहणं, त्यांना मदत करणं त्यांच्या समर्थकांना शक्य नव्हतं. बातमीदारची वास्तव जगात ओळखच नसल्याने त्याचा आवाज बंद करणं एखाद्या तालेवाराला सहज शक्य झालं असावं. अदृश्य माणसाचा मृत्यु व्हावा तसा बातमीदार आभासी जगातून अंतर्धान पावला. त्याचा मागमूसही राह्यला नाही. तो कदाचित् उद्या पुन्हा प्रकट होईलही पण कोणालाही त्याचा भरवंसा वाटणार नाही. हेतू कितीही चांगले असले, लिखाण कितीही संयत आणि जबाबदारीने केलेलं असलं तरिही त्या लिखाणाची वा संपादनाची जबाबदारी घेण्याची हिंमत नसेल तर तो केवळ षौक वा चूस ठरते.

बातमीदार हा ब्लॉग नव्हता तर ब्लॉगच्या माध्यमाचा वापर करणारं इलेक्ट्रॉनिक लिटील मॅगेझिन होतं. अनामिक राहण्याची सोय ही बातमीदारांच्या पथ्यावर पडली असेलही पण त्याहीपेक्षा अनामिक राहण्याचा रोमँटिसिझम त्यांच्याकडे अधिक होता (बापू आत्रंगे हे नाव त्यामुळेच आलं असावं). वास्तव जगतात आणि मायावी वा आभासी जगातही, दुष्कृत्यं करणारे वा समाजविघातक विचारांचा प्रसार करणारे अनामिक वा गोपनीय राहू इच्छितात. त्यांचे मार्गावरून सज्जन चालू लागले की त्यांचा असा करूण मृत्यु होतो. एका अश्रूचीही श्रद्धांजली त्यांना मिळत नाही.